De Mona LisaParodie op Mona LisaParodie op Mona Lisa
Een parodie of persiflage is een spottende nabootsing van een gedicht, lied, film, toneelstuk, verhaal of andere kunstzinnige uiting. Vaak worden hierbij herkenbare eigenschappen van het origineel overdreven of uitvergroot.
Beschrijving
In grote lijnen is een parodie een ondervorm van een satire: het verhaal (de tekst of het beeld) wordt op een ironische manier nagedaan. Dit kan zowel op een onschuldige als op een bijtende wijze gebeuren. Het succes van de parodie zal groter zijn naarmate het origineel bekender is en de geparodieerde (uitvergrote) elementen dus herkenbaarder zijn.
Sommige parodieën zijn inmiddels beroemder dan het kunstwerk dat oorspronkelijk gepersifleerd werd. Zo is het 18de-eeuwse boek An Apology for the Life of Mrs. Shamela Andrews of "Shamela" door Henry Fielding een parodie op het ooit zeer populaire, maar ondertussen haast vergeten boek Pamela door Samuel Richardson. De film Airplane! (1980) is inmiddels beroemder dan de vliegrampfilms die ermee belachelijk werden gemaakt.
Oorspronkelijke betekenis
De term "parodie" is van Griekse oorsprong, waarin het een samenstelling is van para- ('naast') en oide ('lied'). Oorspronkelijk had de term "parodie" een volledig neutrale betekenis van 'imitatie' ('een lied naast een lied'), zonder dat er van satire sprake was. Tot en met de achttiende eeuw was het gebruikelijk om bijvoorbeeld muziek te hergebruiken. Een belangrijke reden hiervoor was dat muziekstukken op die manier bij meer gelegenheden ten gehore konden worden gebracht. Een componist als Bach maakte vele parodieën van eigen werk (zelfparodie). Hij verwerkte bijvoorbeeld een deel van een hoboconcert in een koor van een cantate of hij voorzag een aria uit een cantate van een nieuwe tekst voor een andere cantate of voor een van zijn passiemuzieken. Ook van het werk van anderen, zoals Vivaldi, Pergolesi en de broers Alessandro en Benedetto Marcello, maakte hij parodieën, volgens de principes van "translatio, imitatio en aemulatio", waarbij de parodie de fase van de "translatio (vertaling)" vertegenwoordigt. Hij en zijn tijdgenoten maakten parodieën dus zeker niet om het publiek te laten lachen om het origineel, maar integendeel uit bewondering, om ervan te leren of om de werken uit te kunnen voeren met andere muziekinstrumenten dan de oorspronkelijke.
Juridische aspecten van parodieën
In de tijden waarin het begrip parodie ontstond, had niemand er bezwaar tegen als anderen dan de oorspronkelijke maker (delen uit) zijn werk opnieuw gebruikten. Tegenwoordig wordt daarover anders gedacht. Van een kunstenaar wordt originaliteit verwacht en wie iets overneemt van een ander, maakt zich in die opvatting schuldig aan plagiaat. Bovendien zijn er vaak zakelijke belangen mee gemoeid en het hergebruik van iemands werk wordt dan opgevat als diefstal.
Een parodist zou daardoor problemen kunnen verwachten. Voor een parodie is het immers nodig om herkenbare dingen over te nemen uit het origineel. Dat stuit op problemen met het auteursrecht, want men mag niet zomaar een nieuw verhaal met bestaande karakters van een ander maken. In 1984 besliste de Hoge Raad echter dat een parodie geen inbreuk is op de Auteurswet en dat men daarvoor herkenbare karakters, situaties en dergelijke over mag nemen uit het origineel. Sinds 2004 is het recht om een werk te parodiëren opgenomen in de Auteurswet onder artikel 18b, dat als volgt bepaalt:
Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd de openbaarmaking of verveelvoudiging ervan in het kader van een karikatuur, parodie of pastiche mits het gebruik in overeenstemming is met hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is.
Het essentiële element is dat het moet gaan om een parodie die naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is. In Nederland wordt dan ook een open norm gehanteerd, zodat de nadere invulling door de rechter kan worden bepaald. Waar die grens precies loopt, is niet met zekerheid te stellen.
Toch mogen grenzen daarbij niet overschreden worden. In april 2010 werd aan YouTube verzocht een populaire reeks parodieën op de Duitse speelfilm Der Untergang weg te halen wegens schending van auteursrecht. Een groot aantal gebruikers had op scènes uit de film waar Bruno Ganz als Hitler in woede uitbarstte, zelfverzonnen ondertitels geplaatst rond komisch bedoelde onderwerpen.
Dieuwertje Diekema van Kees Stip, een parodie op Maria Lécina van J.W.F. Werumeus Buning (de parodie is bijna bekender dan het origineel - wordt zelfs voor origineel aangezien).
Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf, tijdens de Jongste Dag van Harry Mulisch, als parodie op enkele overheidsbrochures tijdens de Koude Oorlog over wat te doen in geval van een atoomaanval ("Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf").
De glunderende gluurder is een pornografische parodie op Suske en Wiske. Er bestaan overigens heel wat pornografische parodieën op bekende stripfiguren, waaronder de reeks Stripspotters.
Paniek in Stripland is een parodie op strips in het algemeen en diverse andere stripfiguren.
In het "De Kiekeboes"-album Vrouwen komen van Mars belanden de Kiekeboes in de strip "Stiefbeen en zoon", die stilistisch een parodie is op bekende Vlaamse strips uit de jaren 40 en 50.
De piraten in de strip Asterix waren oorspronkelijk bedoeld als eenmalige parodie op de hoofdpersonages uit de strip Roodbaard, die net als "Asterix" in het blad "Pilote" verscheen. De personages werden echter zo populair dat ze een vast onderdeel van de reeks zijn geworden, terwijl Roodbaard inmiddels grotendeels vergeten is.
De eerste drie pagina's van het Gilles de Geus-album, "Willem de Zwijger", parodiëren de introductiescène uit elk Asterixalbum.
De Kleine Robbe was oorspronkelijk bedoeld als een parodie op Robbedoes, maar is inmiddels ook als op zichzelf staande strip populair geworden.
De Speld, De Rechtzetting, The Onion en Het Late Nieuws,[1] satirirsche nieuwswebsites waarop de spot wordt gedreven met allerlei onderwerpen uit de actualiteit.
Film
Er bestaan heel wat parodiefilms waarin andere films belachelijk worden gemaakt.
Frank Zappa parodieerde veel muzikale stijlen en artiesten tijdens zijn carrière. Zijn plaat Cruisin' With Ruben & the Jets (1968) is een parodie op en ode aan doowop. Op het album Sheik Yerbouti (1979) parodieerde hij het lied "I'm in you" door Peter Frampton als "I Have Been In You". Tijdens het nummer "Flakes" imiteert een zanger tijdens een kort intermezzo Bob Dylans zanggeluid.
Het nummer "Spraakwater" door Extince werd ooit door de Osdorp Posse geparodieerd als "Braakwater".
De zingende Amerikaanse komiek "Weird Al" Yankovic staat bekend om zijn vele muzikale parodieën op hits, waarbij hij een muzikaal zo trouw mogelijke coverversie uitvoert met een alternatieve tekst. Hoewel dit zijn bekendste nummers zijn, heeft hij evenveel eigen nummers waarin hij niet een specifieke hit, maar de stijl van een muzikant parodieert.
De videoclipStupid Girls (2006) door zangeres P!nk spotte met diverse vrouwelijke beroemdheden, alsook meelopersgedrag, vrouwen die geobsedeerd zijn door uiterlijk, plastische chirurgie, afvallen, enzovoort.
Het nummer "Mannen worden ouder" door Van Kooten en De Bie parodieert op groteske en choquerende wijze "Het werd zomer" door Rob de Nijs.
Tijdens The Million Dollar Quartet parodieerde Elvis PresleyRip It Up van Little Richard, door te zingen: "Well, it's saturday night and I just got laid." in plaats van: "Well, it's saturday night and I just got paid."
De Vlaamse groep De Strangers bouwde een hele carrière op het parodiëren van populaire hits. Ze deed dit door zelfbedachte teksten over de oorspronkelijke melodieën heen te zingen.
De Italiaanse powermetalbandNanowar of Steel maakt muziek die de draak steekt met het (power)metalgenre. Ook hebben ze nummers gemaakt waarin de specifieke stijl van bands zoals Manowar, Rhapsody of Fire, Alestorm en Sabaton wordt geparodieerd. De naam van de band is ook een verwijzing naar die van zowel Manowar en Rhapsody of Fire.