Joseph Weizenbaum
Joseph Weizenbaum in 2005
Persoonlijke gegevens
Titulatuur/graad	Bachelor of Science, Master of Science, eredoctoraat
Volledige naam	Joseph Weizenbaum
Geboortedatum	8 januari 1923
Geboorteplaats	Berlijn
Overlijdensdatum	5 maart 2008
Overlijdensplaats	Berlijn
Nationaliteit	Duitsland  Verenigde Staten
Beroep	Informaticus
Academische achtergrond
Alma mater	Wayne State University (Bachelor of Science – 1941 – 1948), Wayne State University (Master of Science – 1950)[1]
Opleiding/studie­richting	Wiskunde
Archieflocatie(s)	Bibliotheek van het Massachusetts Institute of Technology[2]
Wetenschappelijk werk
Vakgebied(en)	informatica
Instituten	Massachusetts Institute of Technology
Bekend van	ELIZA
Bekende werken	Computer Power and Human Reason
Afbeeldingen

Joseph Weizenbaum (Berlijn, 8 januari 1923 – aldaar, 5 maart 2008) was een Duits-Amerikaanse computerwetenschapper. Hij is vooral bekend geworden als de uitvinder van het computerprogramma ELIZA, een van de eerste chatbots. Later werd hij een groot criticus van computers en kunstmatige intelligentie en stond hij ook bekend als een criticus van de onvermijdelijkheid van technologie.

Joseph Weizenbaum werd op 8 januari 1923 in Joods gezin geboren. Tijdens zijn jeugd woonde hij in Berlijn. Jospeh Weizenbaum was de zoon van Jechiel Weizenbaum, bontwerker van beroep en zijn vrouw Henriette. Weizenbaum zei later dat hij een zware jeugd had gehad, omdat zijn moeder in het begin ontevreden over hem was, maar later toch veel liefde aan hem wilde geven. Hij zei later dat hij die draai van zijn moeder nooit begreep. Een nog lastiger relatie had Weizenbaum met zijn vader, die van mening was dat zijn zoon een waardeloze idioot was.^[3] Weizenbaum had ook broers. Een van zijn broers, Heinrich Weizenbaum, zal later carrière maken als computerwetenschapper.^[4]

In 1936 vluchtte de familie Weizenbaum uit nazi-Duitsland, omdat het leven daar voor Joden steeds ondraaglijker werd. De familie vluchtte toen naar de Verenigde Staten. In Amerika behaalde Weizenbaum uiteindelijk zijn middelbareschooldiploma en ging hij vanaf 1941 wiskunde studeren aan de Wayne State University in Detroit. In 1942 werd zijn studie onderbroken, toen hij besloot om als meteoroloog bij de Amerikaanse luchtmacht in dienst te treden, vanwege de Tweede Wereldoorlog. Toen de oorlog afgelopen was, keerde hij terug naar de Wayne State University om zijn studie af te ronden, waar hij in 1948 zijn bachelor behaalde en in 1950 zijn masterdiploma.

Begin jaren 1950 ging Weizenbaum aan de slag als onderzoeksassistent bij de Wayne State University op de afdeling wiskunde, waar hij meewerkte aan de ontwikkeling van de eerste computers. Van 1952 tot 1963 werkte hij als systeemingenieur bij het Computer Development Laboratory van General Electric Corporation, waar hij betrokken was bij het ontwerp van het eerste computerbanksysteem. In 1963 begon hij te werken aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT), waar hij later hoogleraar zou worden. Gedurende de tweede helft van de jaren zestig zou hij zijn medewerking geven aan de ontwikkeling van ARPANET, een voorloper van het internet.^[5][6]

In 1966 ontwikkelde Weizenbaum het computerprogramma ELIZA, dat gezien kan worden als de eerste chatbots. Weizenbaum ontwikkelde ELIZA om aan te tonen dat een computer natuurlijke taal kon verwerken, maar daarnaast wilde hij door ELIZA ook de oppervlakkigheid van de menselijke communicatie aantonen. Hijzelf dacht dat andere mensen ook zouden gaan inzien dat ELIZA een computer was die regels volgde, zonder dat het enige vorm van menselijke intelligentie bezit.^[3] Het tegenovergestelde gebeurde, want ELIZA werd juist geprezen als een mijlpaal in de kunstmatige intelligentie. Weizenbaum reageerde geschrokken op de reacties op zijn creatie, omdat mensen ELIZA juist behandelden als een echt mens, met wie je diepgaande gesprekken kon voeren.^[7] Weizenbaum wilde voorkomen dat het idee zou ontstaan dat zijn programma een menselijke therapeut zou gaan vervangen en probeerde toen duidelijk te maken dat ELIZA een machine was. Zijn handelen had geen effect, want men bleef ELIZA behandelen, alsof ze met een echt mens aan het communiceren waren. Een bekend voorval was toen hij het programma liet testen door zijn eigen secretaresse. Zij vroeg hem later om snel de kamer te verlaten omdat haar gesprek met ELIZA te persoonlijk werd.^[8]

Door zijn ervaringen met de nasleep van zijn computerprogramma ELIZA, werd Weizenbaum een groot criticus van computers en kunstmatige intelligentie. Sindsdien was zijn standpunt dat de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid altijd in menselijke handen zal moeten blijven, zelfs wanneer kunstmatige intelligentie systemen worden gebruikt als instrumenten voor informatievergaring. Zijn kritiek op computers werd nog eens bevestigd, toen hij eind jaren 1960 weigerde mee te werken aan de ontwikkeling van wapens en wapensystemen voor het Amerikaanse leger, ten tijde van de Vietnamoorlog.^[3]

In 1976 publiceerde Weizenbaum zijn boek Computer Power and Human Reason – From Judgment to Calculation. In het boek wilde hij de computer op zijn plek terugzetten door niet de vraag te stellen wat computers allemaal moeten kunnen, maar welke taken computers zouden moeten hebben. Ook herhaalde hij in het boek zijn eerder ingenomen standpunt dat de uiteindelijke beslissingen door mensen genomen moeten worden en niet door computers. Volgens Weizenbaum was de computer alleen in staat dingen te berekenen, maar nooit om menselijke kenmerken, zoals empathie, emotie of intuïtie aan te leren.^[3] Tot slot schreef Weizenbaum dat computers alleen gebruikt mag worden als hulpmiddel bij het maken van berekeningen, om zo de menselijke controle in stand te houden.^[3]

In 1988 ging Joseph Weizenbaum met pensioen en besloot later terug te gaan naar zijn geboorteland Duitsland, om zich daar te vestigen in geboorteplaats Berlijn. In zijn laatste jaren bleef hij betrokken bij zijn computer-kritiek en sprak hij vaak over de politieke en maatschappelijke gevolgen die technologie zou hebben. In 2007 werd bij hem kanker gediagnosticeerd. Hij moest toen een chemotherapie ondergaan, zonder enig resultaat. Op 5 maart 2008 overleed 85-jarige leeftijd aan de gevolgen van een beroerte. Hij werd begraven op Berlin-Weißensee, een Joodse begraafplaats in Berlijn.^[9]

Joseph Weizenbaum was twee keer getrouwd. Zijn eerste huwelijk werd al snel beëindigd. Uit zijn eerste huwelijk kreeg hij een zoon. In de jaren 1950 trouwde hij opnieuw en kreeg toen vijf dochters. Eind jaren 1980 hield zijn tweede huwelijk op te bestaan.

In de periode na de publicatie van zijn boek kwam hij in een zwart gat terecht. Nadat hij een poging tot zelfmoord deed, werd hij opgenomen in het ziekenhuis. Daar werd bij hem een narcistische persoonlijkheidsstoornis vastgesteld.^[3]

Het in 2017 opgerichte Weizenbaum-instituut, een onderzoeksinstituut voor interdisciplinair digitalisering onderzoek in Berlijn, is naar hem vernoemd.

• ELIZA
• Kunstmatige intelligentie