![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Disambig.svg/25px-Disambig.svg.png) |
Ten artykuł dotyczy liter. Zobacz też: Jus – ujednoznacznienie. |
Jus
|
|
|
Wielki jus
|
Wielki jus jotowany
|
|
|
Mały jus
|
Mały jus jotowany
|
|
|
Mały jus zamknięty
|
Mały jus jotowany zamknięty
|
|
Duży jus zamknięty
|
Mały jus (Ѧѧ) i wielki jus (Ѫѫ) – litery reprezentujące samogłoski nosowe w języku prasłowiańskim. Istniały one we wczesnej cyrylicy i głagolicy. Mogą występować też w postaci zjotyzowanej(inne języki), tworząc odpowiednie ligatury: Ѩѩ (ję) i Ѭѭ (jǫ).
Wymowa
Mały jus reprezentuje samogłoskę nosową przednią [ɛ̃] (ę), natomiast wielki jus – samogłoskę nosową tylną [ɔ̃] (ǫ – polskie ą).
Pochodzenie nazw
Nazwy liter nie pochodzą od kapitalizacji: jusy występowały pod postaciami minuskuł i majuskuł.
Jus w różnych językach
Wielki jus występował w alfabecie bułgarskim aż do roku 1945, kiedy usunięto go z powodu zaniku samogłoski nosowej tylnej. W niektórych dialektach bułgarskich lub macedońskich niedaleko greckich miast Saloniki i Kastorii wciąż istnieje nosowa wymowa.
W Rosji mały jus reprezentował zjotyzowaną(inne języki) ja w środku lub na końcu wyrazu. Współczesna litera Я została dodana w XVIII wieku podczas reformy ortografii w roku 1709. Z tego powodu litera Я w języku rosyjskim czasem odpowiada polskiemu ę (przykład: пять – pięć).
W Polsce, w której używa się języka polskiego będącego językiem słowiańskim pisanym alfabetem łacińskim, podobne dźwięki są zapisywane następująco: litera Ę ma wartość fonetyczną małego jusu, a Ą – wielkiego jusu. Formy zjotyzowane są zapisywane kolejno: ię (ję), ią (ją). Należy jednak pamiętać, że nie odpowiadają one pierwotnym głoskom. Polskie Ę odpowiada dawnej krótkiej samogłosce nosowej (obojętne, czy przedniej czy tylnej), a Ą – długiej. Ponadto spółgłoski przed prasłowiańskim Ę uległy zmiękczeniu. Dlatego w uproszczeniu polskie ę, ą odpowiadają etymologicznie starocerkiewnemu ѫ, a ię, ią, ję, ją – ѧ, ѩ, ѭ.
Kodowanie
Mały jus
Litera
|
Ѧ
|
ѧ
|
Ѩ
|
ѩ
|
Nazwa w Unikodzie
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
LITTLE YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER
LITTLE YUS
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
IOTIFIED LITTLE YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER
IOTIFIED LITTLE YUS
|
Kodowanie
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
Unikod
|
1126
|
U+0466
|
1127
|
U+0467
|
1128
|
U+0468
|
1129
|
U+0469
|
UTF-8
|
209 166
|
D1 A6
|
209 167
|
D1 A7
|
209 168
|
D1 A8
|
209 169
|
D1 A9
|
Odwołania znakowe SGML
|
Ѧ
|
Ѧ
|
ѧ
|
ѧ
|
Ѩ
|
Ѩ
|
ѩ
|
ѩ
|
Źródło:[1][2][3][4]
|
Wielki jus
Litera
|
Ѫ
|
ѫ
|
Ѭ
|
ѭ
|
Nazwa w Unikodzie
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
BIG YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER
BIG YUS
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
IOTIFIED BIG YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER
IOTIFIED BIG YUS
|
Kodowanie
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
Unikod
|
1130
|
U+046A
|
1131
|
U+046B
|
1132
|
U+046C
|
1133
|
U+046D
|
UTF-8
|
209 170
|
D1 AA
|
209 171
|
D1 AB
|
209 172
|
D1 AC
|
209 173
|
D1 AD
|
Odwołania znakowe SGML
|
Ѫ
|
Ѫ
|
ѫ
|
ѫ
|
Ѭ
|
Ѭ
|
ѭ
|
ѭ
|
Źródło:[5][6][7][8]
|
Mały jus zamknięty
Litera
|
Ꙙ
|
ꙙ
|
Ꙝ
|
ꙝ
|
Nazwa w Unikodzie
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
CLOSED LITTLE YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER CLOSED LITTLE YUS
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
IOTIFIED CLOSED LITTLE YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER
IOTIFIED CLOSED LITTLE YUS
|
Kodowanie
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
Unikod
|
42584
|
U+A658
|
42585
|
U+A659
|
42588
|
U+A65C
|
42589
|
U+A65D
|
UTF-8
|
234 153 152
|
EA 99 98
|
234 153 153
|
EA 99 99
|
234 153 156
|
EA 99 9C
|
234 153 157
|
EA 99 9D
|
Odwołania znakowe SGML
|
Ꙙ
|
Ꙙ
|
ꙙ
|
ꙙ
|
Ꙛ
|
Ꙝ
|
ꙛ
|
ꙝ
|
Źródło:[9][10][11][12]
|
Wielki jus zamknięty
Litera
|
Ꙛ
|
ꙛ
|
Nazwa w Unikodzie
|
CYRILLIC CAPITAL LETTER
BLENDED YUS
|
CYRILLIC SMALL LETTER
BLENDED YUS
|
Kodowanie
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
dziesiętnie
|
szesnastkowo
|
Unikod
|
42586
|
U+A65A
|
42587
|
U+A65B
|
UTF-8
|
234 153 154
|
EA 99 9A
|
234 153 155
|
EA 99 9B
|
Odwołania znakowe SGML
|
Ꙛ
|
Ꙛ
|
ꙛ
|
ꙛ
|
Źródło:[13][14]
|
Zobacz też
Przypisy