Katarzyna Medycejska, wł. Caterina Maria Romola di Lorenzo de’ Medici (ur. 13 kwietnia 1519 we Florencji, zm. 5 stycznia 1589 w Blois) – księżna z rodu włoskich Medyceuszy, żona księcia Orleanu, późniejszego delfina, a następnie króla FrancjiHenryka II z dynastii Walezjuszów.
Wielokrotna regentka Francji, sprawująca faktyczną władzę w państwie w latach 1548, 1552, 1553, 1554 i 1557[1] w imieniu męża Henryka II oraz w latach 1560–1563 i 1574 w imieniu synów Karola IX i Henryka III[2].
Jej matka zmarła w połogu. Ojciec prawdopodobnie cierpiał na syfilis i gruźlicę i zmarł krótko po narodzinach Katarzyny[3]. Po śmierci rodziców formalną pieczę nad nią sprawowali krewni z rodu Medyceuszy, papieże Leon X i Klemens VII[4]. Początkowo była wychowywana przez swoją babcię Alfonsinę Orsini. Po jej śmierci w 1520 roku znalazła się pod opieką córki Wawrzyńca Wspaniałego Lukrecji Salviati i jej ciotki Clarice Strozzi. Obie kobiety miały małe dzieci, z którymi Katarzyna mogła się bawić, zaprzyjaźniła się z nimi i była do nich przywiązana przez całe swoje życie[3]. Katarzyna była bardzo atrakcyjną potencjalną małżonką, jako spadkobierczyni majątku rodziny Medyceuszy była bowiem jedną z najbogatszych dziewczynek w Europie[3].
Po tym, jak Medyceusze stracili władzę we Florencji, Katarzyna była więziona przez kilka lat w klasztorach we Florencji[3]. Tam zetknęła się blisko z obrzędami i wierzeniami katolickimi, które głęboko szanowała do końca życia[3].
W 1530 roku została uwolniona i przeniosła się do Rzymu na dwór swojego krewnego, papieża Klemensa VII, również wywodzącego się z rodziny Medyceuszy[3]. W Rzymie nauczyła się greki, łaciny i języka francuskiego. Zainteresowała się również matematyką i astrologią[3].
Małżeństwo
Fresk przedstawiający ślub Katarzyny Medycejskiej i Henryka II
28 października 1533 w Marsylii, w wieku 14 lat, została wydana za mąż za Henryka de Valois, księcia Orleanu. Był on młodszym z synów króla Francji Franciszka I (starszym był Franciszek III Bretoński, książę Bretanii i delfin francuski).
Małżeństwo zostało zaaranżowane przez jej krewnego i głównego opiekuna – papieża Klemensa VII[3]. Klemens dążył do stworzenia sojuszu pomiędzy papiestwem a Francją, jego celem było zwiększenie wpływów rodziny Medyceuszy na terenie Włoch. Sojusz był wymierzony we wspólnego wroga – cesarza Karola V[3]. Według umowy Francja wspólnie z papiestwem miała zdobyć Mediolan, który następnie miał być rządzony przez Henryka[5]. W ramach posagu król miał otrzymać od papieża ogromną wówczas sumę 100 tys. ecu, papież nie miał takiej sumy, zaciągnął więc na ten cel pożyczkę pod zastaw klejnotów ze swojego skarbca w Rzymie[5]. Plany te nie zostały zrealizowane, ponieważ Klemens zmarł niespełna rok po ślubie, papież nie spłacił całego posagu, a jego następca nie miał zamiaru honorować zobowiązań poprzednika. Postawiło to Katarzynę w bardzo niekorzystnej sytuacji na dworze[5].
Katarzyna nie była kochana przez męża. Henryk był zakochany w Dianie de Poitiers, Katarzyna żyła w cieniu królewskiej metresy. Diana była zarazem kochanką, przyjaciółką i zaufaną powiernicą Henryka[6].
Katarzyna była lubiana na dworze, również przez swojego teścia Franciszka I[7]. Lubiła jazdę konną. Uważa się, że sprowadziła do Francji zwyczaj używania damskiego siodła[7]. Często jednakże doznawała afrontów z racji swojego niskiego urodzenia.
Przyszła królowa
W 1536 następca tronu (delfin) Franciszek III Bretoński zmarł w młodym wieku. Po rozegraniu meczu tenisa ze swoim sekretarzem, Włochem Montecucullim, wypił szklankę zimnej wody, po czym nagle zmarł[8]. Tajemnicze okoliczności śmierci sprawiły, że Montecucculi został oskarżony o otrucie delfina i skazany na śmierć. Henryk i Katarzyna byli oskarżani przez niektórych dworzan o otrucie Franciszka, mówiono, że tylko oni skorzystali na jego śmierci, nie przysparzało to Katarzynie popularności[8].
Po śmierci Franciszka Henryk uzyskał tytuł delfina. Jako przyszła królowa Katarzyna znalazła się w centrum uwagi, powszechnie oczekiwano, że urodzi syna, potomka rodu królewskiego[9]. Katarzyna przez wiele lat nie zachodziła w ciążę, co stawiało ją w bardzo trudnej sytuacji na dworze[9]. Przez pewien czas król i jego doradcy rozważali odesłanie jej i znalezienie nowej żony dla Henryka[9]. Przeciwna temu była jednak kochanka Henryka Diane, która była zaniepokojona, że nowa żona zagrozi jej pozycji[9]. Doszło do paradoksalnej sytuacji, że Diane zachęcała delfina do stosunków z żoną[9]. W końcu w 1543 roku, 10 lat po ślubie, Katarzyna zaszła w ciążę. 19 stycznia 1544 roku urodziła syna, któremu nadano imię Franciszek[9]. W sumie Katarzyna urodziła dziesięcioro dzieci, z czego sześcioro przeżyło wczesne dzieciństwo[9].
Królowa
W 1547, po śmierci swego ojca, Henryk został królem Francji jako Henryk II. Katarzyna w wieku 28 lat została królową Francji[9]. Z czasem jej rola na dworze rosła, jej zdanie było brane pod uwagę przez króla. Dotyczyło to zwłaszcza spraw kampanii we Włoszech, król wciąż dążył do umocnienia pozycji Francji w tym rejonie, Katarzyna pragnęła przejąć władzę we Florencji. W okresie rządów Henryka kilkakrotnie pełniła funkcję regentki, podczas gdy jej mąż brał w udział w kampaniach wojskowych poza terenem Francji[10].
Regentka
Sytuacja Katarzyny uległa zmianie w 1559, gdy jej mąż zginął w turnieju uświetniającym zaślubiny córki z Filipem II królem Hiszpanii[4]. Po śmierci Henryka jako regentka, wywierała decydujący wpływ na politykę swych synów, kolejnych królów Francji: Franciszka II, Karola IX i Henryka III Walezego. Jeszcze za życia Zygmunta Augusta Katarzyna zabiegała o uzyskanie tronu polskiego dla swego syna Henryka Walezego, szukając w Polsce sojusznika do walki z Habsburgami.
Sprawowała mecenat nad kulturą i sztuką, zwłaszcza architekturą. Powszechnie znana jako protektorka Nostradamusa, którego zatrudniła jako swojego doradcę[11].
Okres jej rządów przypadał na czas napięć pomiędzy katolikami a kalwinami francuskimi. Była oskarżana o to, że zaplanowała tzw. Noc św. Bartłomieja (1572), w czasie której dokonano mordu hugenotów francuskich[12]. Oskarżenia te spopularyzowali ci hugenoci, którzy przetrwali pogrom[12]. Niektórzy historycy twierdzą, że Katarzyna zaplanowała również poprzedzające pogrom morderstwo Gasparda de Coligny, lidera francuskich hugenotów[13]. Oskarżenia te są przedmiotem sporu historyków[14].
Dzieci
Katarzyna została matką 10 dzieci (w tym 3 królów Francji oraz 3 żon władców europejskich):
Susan Broomhall: Counsel as Performative Practice of Power in Catherine de’ Medici’s Early Regencies. W: Helen Matheson-Pollock (red.), Joanne Paul, Catherine Fletcher: Queenship and Counsel in Early Modern Europe. Cham: Palgrave Macmillan, 2018.