Medal „Zasłużonym na Polu Chwały” jako odznaczenie wojenne został ustanowiony rozkazem dowódcy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki gen. bryg. Zygmunta Berlinga. Nie jest znana dokładna data jego ustanowienia, lecz należy przyjąć, że został ustanowiony pod koniec października lub na początku listopada 1943 roku, gdyż jako pierwsi otrzymali medale uczestnicy bitwy pod Lenino, a nadanie odbyło się z okazji obchodów Święta Niepodległości zorganizowanego w jednostkach 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR w dniu 14 listopada 1943 roku, rozkaz o nadaniu nosił datę 11 listopada 1943 roku. Medal ten został zatwierdzony następnie dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 22 grudnia 1944 roku jako medal wojskowy[1].
Medal ten zgodnie z rozkazem posiadał trzy stopnie: złoty, srebrny i brązowy i był nadawany za czyny odwagi, męstwa i bohaterstwa na froncie w wyjątkowo trudnych sytuacjach wymagających poświęcenia. Dopiero w dniu 12 sierpnia 1944 roku rozkazem gen. Z. Berlinga zatwierdzono regulamin tego medalu, który został opracowany przez kpt. Skuratowicza z Oddziału Personalnego Wojska Polskiego i był on wzorowany na podobnych regulaminach radzieckich. Regulamin ten bardzo szczegółowo opisywał za jakie czyny można go nadać jeżeli chodzi o najwyższy stopień – złoty, a dwa następne już bardziej ogólne. I tak medal złoty można było nadać za:
zniszczenie w powietrznym boju przez załogę samolotu 2 samolotów wroga
uruchomienie i wykorzystanie w warunkach bojowych zdobytego na wrogu samolotu
zniszczenie w boju przez załogę czołgu co najmniej 3 czołgów lub 3 dział pancernych wroga
zabicie z karabinu (snajperskiego) w warunkach bojowych co najmniej 100 wrogów
wyniesienie z pola walki co najmniej 50 rannych wraz z ich bronią.
Medal mógł być nadawany wielokrotnie. Mógł być nadawany żołnierzom innych państw, którzy przyczynili się swoją działalnością do zwycięskich działań bojowych w operacjach Wojska Polskiego. W art. 6 dekretu PKWN z dnia 22 grudnia 1944 roku określono, że medal nadawany jest przez Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego generałom, oficerom, szeregowym Wojska Polskiego:
złoty medal – tym, którzy w walce przejawili wysokie bohaterstwo bądź wykazali się wybitnymi czynami męstwa i odwagi
srebrny medal – tym, którzy przyczynili się swoimi czynami do pomyślnego wykonania zadań swoich jednostek
brązowy medal – tym, którzy dając dowody dzielności wzorowo wykonali poruczone sobie zadanie, bądź przejawili wytrwałość, inicjatywę lub śmiałość mogące służyć przykładem dla drugich.
Ustawa z 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach, zastępując dotychczasowe przepisy, nie zawierała szczegółowych kryteriów nadawania medalu, określając jedynie, że jest on odznaczeniem wojennym, stanowiącym nagrodę za zasługi bojowe i dzieli się na trzy stopnie: Złoty, Srebrny i Brązowy[2].
Z dniem 23 grudnia 1992 uznano nadawanie Medalu za zakończone, podobnie jak większości orderów i odznaczeń wojennych za dotychczasowe zasługi, a ustanawiająca go ustawa z 1960 utraciła moc i medal ten usunięto z polskiego systemu odznaczeń[3].
Odznaka
Pierwszym wzorem odznaki medalu był krążek o średnicy 50 mm z wizerunkiem
Orderu Virtuti Militari z orłem w koronie na tle skrzyżowanych sztandarów: polskiego i radzieckiego. Na rewersie w czworokątnej ramce obramowanej wieńcem z liści dębowych umieszczono napis w sześciu wierszach: ZASŁUŻONYM / NA POLU / CHWAŁY / 12 – 13 X / 1943 / LENINO. Wersja ta była wykonana w radzieckiej Mennicy Państwowej w Moskwie. Taka też wersja została potwierdzona w dekrecie PKWN. Lecz już pod koniec 1945 roku pojawiły się nowa wersja medalu, która na awersie miała order „Virtuti Militari” z orłem bez korony, nie ma także sztandarów, natomiast na rewersie jest napis w czterech wierszach: ZASŁUŻONYM / NA POLU / CHWAŁY / 1944. Wersja tego typu była produkowana w Warszawie w Zakładach Przemysłowych Bronisława Grabskiego będącego pod zarządem państwowym – które to zakłady produkowały ordery i medale do czasu uruchomienia produkcji w Mennicy Państwowej w Warszawie. Medal początkowo był wyrabiany ze srebra, a następnie z innych metali kolorowych.
Uchwała Rady Państwa z 1960, a następnie z 1977 określiła jako odznakę medalu okrągły, złocony, srebrzony lub patynowany na brązowo medal o średnicy 40 mm. Na awersie znajdował się wizerunek Orderu Virtuti Militari na tle skrzyżowanych flag państwowych polskiej i radzieckiej; na rewersie, w czworobocznej ramce wysokości 24 mm i szerokości 20 mm, obramowanej wieńcem z liści dębowych, sześciowierszowy napis: "ZASŁUŻONYM NA POLU CHWAŁY 12–13 X 1943 LENINO". Określono jednak, że odznaką Medalu "Zasłużonym na Polu Chwały" jest również medal bez flag na awersie i z czterowierszowym napisem na odwrotnej stronie: "ZASŁUŻONYM NA POLU CHWAŁY 1944".
Medal był zawieszony na czarnej wstążce z dwoma szerokimi niebieskimi paskami po bokach – barwy orderu Virtuti Militari w odwróconej kolejności (od 1960 sprecyzowanej jako czarna wstążka szerokości 42 mm, z ciemnoniebieskimi paskami szerokości 10 mm po bokach). Baretka medalu miała w środku: złoty pasek – dla medalu złotego, srebrny – dla medalu srebrnego, natomiast paska nie było przy medalu brązowym. Ponieważ medal w poszczególnych klasach mógł być nadawany wielokrotnie – kolejne nadania odróżniano przez nałożenie na wstążkę polerowanych okuć w kształcie listewek o szerokości 5 mm odpowiedniego koloru w zależności od stopnia medalu (złoty, srebrny, brązowy).
Za udział w bitwie pod Lenino nadano 193 medale (w tym 8 złotych, 68 srebrnych i 117 brązowych), do końca 1945 roku nadano 57 063 medali (w tym 36 złotych, 16 656 srebrnych i 40 371 brązowych).
Według danych Biura Odznaczeń Państwowych Kancelarii Rady Państwa oraz Biura Odznaczeń Kancelarii Prezydenta RP do końca 1987 roku nadano łącznie 111 386 medali (w tym 38 złotych, 35 745 srebrnych i 75 603 brązowych)[4].
↑Art. 2 ustawy z dnia 16 października 1992 r. Przepisy wprowadzające ustawę o orderach i odznaczeniach, uchylające przepisy o tytułach honorowych oraz zmieniające niektóre ustawy (Dz.U. z 1992 r. nr 90, poz. 451)
↑Wojciech Stela: Polskie ordery i odznaczenia (Vol. I). Warszawa: 2008, s. 20.
Bibliografia
Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943-1978. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1980. ISBN 83-11-06410-5. Brak numerów stron w książce
Wanda Bigoszewska: Polskie ordery i odznaczenia. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989. ISBN 83-22-32287-9. Brak numerów stron w książce