Siły Powietrzne Sił Zbrojnych Ukrainy powstały 17 marca 1992 roku. Ich podstawą jest 24. Armia Lotnicza Wojskowych Sił Powietrznych ZSRR, która stacjonowała w Winnicy.
W skład Sił Powietrznych Sił Zbrojnych Ukrainy wchodzi ponad 800 samolotów bojowych (plus ponad 400 treningowych) oraz ponad 600 śmigłowców i 55 tysięcy osób personelu naziemnego. Ograniczony budżet na remonty spowodował uziemienie i zakonserwowanie większości maszyn, te kroki wynikają także z masowych odejść pilotów, którzy nie mogli liczyć na zadowalające zarobki. Z 50 baz lotniczych wykorzystywanych w czasach ZSRR do dziś wykorzystywanych jest tylko 18.
Baza Lotnicza ChersońBaza Lotnicza Czugujew
Historia
Lotnictwo wojskowe państwa ukraińskiego powstało wraz z utworzeniem sił zbrojnych Ukraińskiej Republiki Ludowej w listopadzie 1917[1]. Powołano wówczas Dowództwo Floty Powietrznej. Trzon lotnictwa stanowiły oddziały lotnictwa Rosji znajdujące się na terenach objętych przez Ukraińską Centralną Radę, w których w kolejnych miesiącach część personelu rosyjskiego zastępowano przez Ukraińców. Dowódcą lotnictwa w grudniu 1917 został płk Wiktor Pawlenko[1]. W styczniu 1918 lotnictwo liczyło 188 porosyjskich samolotów 26 typów (głównie francuskich), lecz część była niesprawna i wartość bojowa lotnictwa była ogólnie niska[1]. Najliczniejsze były myśliwce Nieuport (48 sztuk). Podczas pierwszej wojny ukraińsko-radzieckiej 1. Ukraiński Oddział Lotniczy wziął udział w walkach o Kijów w grudniu 1917/styczniu 1918 z rosyjskimi bolszewikami popierającymi konkurencyjny komunistyczny rząd ukraiński (większość lotnictwa nie walczyła)[1]. W okresie władzy hetmanatu (od maja 1918) lotnictwo podlegało dalszemu rozwojowi, przy większym udziale dawnych carskich kadr, które jednak w dużej mierze nie utożsamiały się z państwem ukraińskim i często przechodziły na stronę białych. W maju 1918 wprowadzono znaki rozpoznawcze w postaci czarnych tryzubów na białym kwadracie[1]. W tym okresie, do października lotnictwo nie brało udziału w walkach.
W listopadzie 1918 doszło do udanego powstania przeciwko hetmanowi; przy tym obie strony używały lotnictwa[1]. Dowódcą lotnictwa URL za rządów Dyrektoriatu ponownie został płk Wiktor Pawlenko. Lotnictwo URL następnie brało udział w walkach przeciwko bolszewikom i w mniejszym zakresie Polakom. Lotnictwo dysponowało wówczas ok. 100 samolotami, głównie pochodzenia niemieckiego i austriackiego, lecz niewiele było sprawnych[1]. Do grudnia 1919 roku lotnictwo URL zostało rozbite, wraz z jej armią. Po podpisaniu sojuszu z Polską 25 kwietnia 1920 sformowano w Warszawie 1. Zaporoską Eskadrę Lotniczą, która brała udział w wojnie polsko-bolszewickiej od września 1920, po czym po zawieszeniu broni została internowana w Polsce[1].
Na terytorium Ukraińskiej SRR znajdowało się w ramach Armii Czerwonej:
42% lotnictwa dalekiego zasięgu
25% lotnictwa frontowego
23% lotnictwa transportowego
17% lotnictwa myśliwskiego.
Baza Lotnicza Niżyn
Jednostki tam stacjonujące z powagi swojej pozycji strategicznej otrzymywały najnowszy sprzęt. Kadra osobowa liczyła 122 000 żołnierzy i stanowiła w chwili rozpadu ZSRR trzeci najsilniejszy związek lotniczy świata, po USA i Rosji[2]. Trzonem Ukraińskich Sił Powietrznych stały się części armii lotniczych: 5., 14., 24., 37. i 46. Armii Lotniczej[2].
W procesie rozpadu ZSRR poszczególne państwa jeszcze przed formalnym rozwiązaniem ZSRR zaczęły próbować tworzyć swoje siły zbrojne na bazie jednostek znajdujących się na ich terytorium. Na mocy działań faktycznych i umów międzypaństwowych, Ukraina objęła na przełomie 1991 i 1992 roku jednostki znajdujące się na jej terytorium, łącznie z bombowcami strategicznymi, które powinny wchodzić w skład wspólnych sił zbrojnych Wspólnoty Niepodległych Państw[3]. Po okresie stosowania niejednolitych znaków rozpoznawczych, pod koniec 1992 roku przyjęto ujednolicone znaki, w postaci żółto-niebieskich kokard na skrzydłach i żółtego tryzuba na niebieskim kole na statecznikach[4]. W marcu 1993 roku połączono odrębne Wojska Lotnicze i Wojska Obrony Powietrznej w Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej[3].
Liczba maszyn jakie zostały przejęte po upadku ZSRR jest trudna do oszacowania ze względu na niejednoznaczność w źródłach. Przyjęta liczba Ministerstwa Obrony Narodowej mówiła o liczbie 2800 statków powietrznych[2]. Inne dane mówiły o 2800 samolotach bojowych i 700 śmigłowcach, plus samolotach transportowych i innych[4]. Mimo dużej liczby samolotów, problemem stał się brak części zamiennych, wytwarzanych w innych częściach byłego ZSRR, oraz brak zapasów uzbrojenia lotniczego[4]. Powyższe trudności oraz ogólne problemy finansowe spowodowały konieczność wycofania większości statków powietrznych, tym bardziej, że zgodnie z traktatem o redukcji sił zbrojnych w Europie, Ukraina mogła posiadać 1090 samolotów i 330 śmigłowców bojowych[4].
Najważniejszym typem samolotu w Siłach Powietrznych Ukrainy był myśliwiec MiG-29 w trzech wersjach. Ich liczba w latach 90. wahała się według różnych szacunków między 194 a 255 sztuk[5]. Drugą maszyną był Su-27 w liczbie od 40 do 74[5]. W latach 90 posiadano również myśliwce MiG-23 (159-190 szt.), MiG-25 (od 93-109 szt.) i Su-15 (od 70-80 szt.)[5]. Lotnictwo bombowe i szturmowe dysponowało samolotami Tu-16 od 98 do 128 szt., Tu-22/22M od 72-87 szt., Tu-95 23 sztuki, Su-24 282 sztuki, Su-25 76-82 sztuk, Su-17 30 sztuk. Lotnictwo transportowe posiadało Ił-76 190 sztuk i 20 kolejnych Ił-78 oraz samoloty An-12 w liczbie 56 sztuk[2]. Przejęto także wielką liczbę – 526-587 samolotów szkolnych Aero L-39 Albatros[6].
Po utworzeniu nowych sił lotniczych, powstał problem miejsca służby dawnych żołnierzy radzieckich i sporymi zmianami kadr dowódczych. W 1992 roku przystąpiono do „ukrainizacji” jednostek przez zmuszanie dotychczasowego personelu do składania przysięgi na wierność Ukrainie[3]. Większość kadry zawodowej lotnictwa stanowili Rosjanie, lecz jedynie około 700 lotników wyjechało do Rosji (część z nich uprowadzonymi samolotami), a większość pozostałych wybrała służbę na miejscu[3]. Bezkonfliktowo podzielono uzbrojenie (oprócz bombowców strategicznych Tu-160 i tankowców Ił-78, uważanych przez Rosję za siły strategiczne), a bazy remontowe i wyszkolone kadry prognozowały silny związek taktyczny. Jednak konieczność ograniczenia budżetu na armię zaowocowały znacznymi cięciami. W ramach umów redukcyjnych do 1996 roku zobowiązano się wycofać 600 samolotów bojowych. Ogólne trudności gospodarcze powodowały osłabienie gotowości lotnictwa, a korupcja na różnych szczeblach sprzyjała wyłączeniu z sił powietrznych i „sprywatyzowaniu” większości ciężkich samolotów transportowych, przynoszących dochody na rynku komercyjnym[6]. Szczególnie poważnym problemem był brak paliwa lotniczego, które Ukraina musiała sprowadzać z zagranicy[4].
Rezygnacja kraju z posiadania broni jądrowej, wymusiło rezygnację z bombowców dalekiego zasięgu. Po 1994 roku pozostawiono w służbie samoloty Tu-22 w wersji M3. Pozostałe samoloty Tu-16, Tu-22 i Tu-22M2 spisano ze stanów, a Tu-95MS i Tu-160 utrzymywano w sprawności na lotniskach. Po wsparciu finansowym Stanów Zjednoczonych rozpoczęto procedurę ich niszczenia. Rosja chcąc odzyskać Tu-160 odebrała je w zamian za część spłaty długu kraju i 575 rakiet Ch-55. W 2001 roku zniszczono pozostałe samoloty, a przy tym 487 rakiet Ch-55, czemu towarzyszył skandal, gdy sprzedano ich 12 sztuk do Iranu i 6 do Chin[6].
Baza Lotnicza Stryj
XXI wiek
Ukraińskie MiG-29 podczas misji Bomber Task Force Europe
Na początku XXI wieku ogólna sytuacja niedoinwestowanych ukraińskich Sił Powietrznych nie uległa poprawie, a ich stan sprzętowy znacznie się zmniejszył[6]. W 2003 roku podawano liczbę 392 samolotów bojowych w użyciu, a w 2005 roku 204 samolotów bojowych i 39 transportowych[6]. Samoloty zaczęły być w tym okresie malowane w nowoczesny kamuflaż pikselowy[7].
Według oficjalnych danych, w 2012 roku było 160 samolotów bojowych i 25 transportowych, a nadto samoloty rozpoznawcze (Su-24) i szkolne (L-39)[7]. Składało się na nie 72 MiG-29, 36 Su-27, 28 szturmowych Su-25 i 24 bombowe Su-24[7]. Około połowa z nich była jednak niesprawna[7]. Lotnictwo nie kupowało nowych samolotów od czasów radzieckich; jedynie część samolotów była poddawana modernizacji, lecz nie idącej daleko[8].
Od kwietnia 2014 roku Siły Powietrzne Ukrainy zostały wykorzystane bojowo podczas konfliktu na wschodniej Ukrainie. Walki z prorosyjskimi separatystami, wspieranymi przez Rosję, nasiliły się w lipcu tego roku. Siły ukraińskie utraciły m.in. 5 szturmowych Su-25[9].
W listopadzie 2015 roku Ministerstwo Obrony Ukrainy podpisało wstępną umowę na pozyskanie i uruchomienie licencyjnej produkcji samolotów L-15 w zakładach Odesawiaremserwis w Odessie[10], jednak nie zostały one nigdy wdrożone do służby. Nie ma informacji aby uruchomiono ich produkcję licencyjną.
↑ abcdefghAndrij Charuk. Lotnictwo ukraińskie w walce o niepodległość w latach 1917-1920. „Lotnictwo”. 5/2018. XXI (199), s. 76-83, maj 2018. ISSN1732-5323.
↑ abcdSebastian Zagdański. Ukraińskie siły powietrzne. „Lotnictwo”, s. 38-41, maj 2014. Magnum-X. ISSN1732-5323. 5/2014.
↑ abcdTomasz Szulc. Siły Powietrzne Ukrainy. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 7-8/93, s. 18-19, 1993. Magnum-X. ISSN1230-1655.
↑ abcdeTomasz Szulc. Siły Powietrzne Ukrainy. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 7-8/93, s. 29-30, 1993. Magnum-X. ISSN1230-1655.